سد چُوسَله‌ای (سبدی)
روش سنتی اﻧﺤﺮاف و ﺗﺄﻣﻴﻦ آب آﺳﻴﺎ‌ﻫﺎی آبی و ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎی رودﺧﺎﻧﻪ‌ای دزﻓول

سد چوسله‌ای یا سبدی سدی بوده که کشاورزان و آسیابانان شهر دزفول هر ساله به‌ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺎﻻ آوردن ﺳﻄﺢ آب رودخانه‌ی دز و تأمین آب مورد نیاز قنات‌های رودﺧﺎﻧﻪ‌ای و آﺳﻴﺎ‌ﻫﺎی آبی، اﻳﺠﺎد می‌کردند. آن‌ها این نوع سد را از چوب درخت کُنار و به‌صورت ﺳﺒﺪﻫﺎی ﺑﺰرگ مخروطی درﺳﺖ می‌کردند و ﭘﺲ از ﭘﺮ ﻛﺮدن آن از ﺳﻨﮓ، در ﻣﺴﻴﺮ ﺟﺮﻳﺎن آب رودخانه ﻗﺮار می‌دادند تا آب را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ آﺳﻴﺎبﻫﺎ و دهانه‌ی ورودی ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎ ﻫﺪاﻳﺖ کنند. این نوع سد در ﻓﺼﻮل بارندگی و پرآبی رودﺧﺎﻧﻪ، ﺑﺮ اﺛﺮ ﺳﻴﻼب‌ﻫﺎی زﻣﺴﺘﺎنی ﺗﺨﺮﻳﺐ و دوباره سال بعد در اﻳﺎم کم‌آبی رودﺧﺎﻧﻪ ساخته می‌شد.

فلش محل احداث سد را نشان می‌دهد

دزفول و اهمیت رودخانه دز

دزﻓﻮل شهری ﻛﻬﻦ در ﺷﻤﺎل غربی اﺳﺘﺎن ﺧﻮزﺳﺘﺎن اﺳﺖ. عبور رودﺧﺎﻧﻪ دز از ﻣﻴﺎن این ﺷﻬﺮ ﻋﻼوه‌ﺑﺮ آﺑﺎدی ﺷﻬﺮ و روﻧﻖ ﻛﺸﺎورزی، طی ﺻﺪﻫﺎ ﺳﺎل ﻣﻮﺟﺐ ﮔﺴﺘﺮش و شکوفایی ﺻﻨﺎﻳﻊ واﺑﺴﺘﻪ و ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ از ﺟﺮﻳﺎن آب اﻳﻦ رود و اﻳﺠﺎد ﺳﺎزه‌ﻫﺎيی ﭼﻮن آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ و ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎی رودﺧﺎﻧﻪ‌ای دزﻓﻮل شده اﺳﺖ. آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪدی ﻛﻪ ﻫﻨﻮز بخش‌هایی از آن‌ها ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ و در اﻗﺘﺼﺎد و ﺣﻴﺎت اجتماعی ﺷﻬﺮ ﻧﻘﺶ بسزایی داﺷﺘﻨﺪ، در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل ﺳﺎل ﻓﻌﺎل ﺑﻮدﻧﺪ. ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎی رودﺧﺎﻧﻪ‌ای هم به‌دلیل ﺗﺄﻣﻴﻦ آب ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﻣﺤﻼت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﻬﺮ و ﻧﻴﺰ اراضی ﻛﺸﺎورزی و ﺑﺎﻏﺎت می‌ﺑﺎﻳﺴﺖ ﻫﻤﻮاره از منبع آب دائمی ﺑﺮﺧﻮردار باشند. (ﻗﻨﺎت‌های رودﺧﺎﻧﻪای دزﻓﻮل ﻛﻪ ﻗﻤﺶ ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻴﺪه می‌ﺷﺪﻧﺪ از ﻧﻈﺮ ﺳﺎﺧﺘﺎر مانند ﺳﺎﻳﺮ ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎ دارای ﻛﻮره، ﻣﻴﻠﻪﭼﺎه‌ﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪد و ﻣﻈﻬﺮ ﻗﻨﺎت ﺑﻮده‌اند اﻣﺎ ﺗﻔـﺎوت آن‌ها در ﻣﻨﺒﻊ ﺗﺄﻣﻴﻦ آب اﺳﺖ ﻛﻪ به‌جای ﺳﻔﺮهﻫﺎی آب زیرزمینی از ﺟﺮﻳﺎن آب رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻬـﺮه می‌گرفته‌اند و آب از طریق ﻧﻬﺮ ﻳﺎ ﺗﻮﻧﻞ آﺑﺮﺳﺎن ﺑﻪ داﺧﻞ ﻗﻨﺎت ﻫﺪاﻳﺖ می‌شده است.)
البته چون رودخانه دز از ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﻣﺮﻛﺰی رﺷﺘﻪ‌ﻛﻮه‌ﻫﺎی زاﮔﺮس ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣـی‌ﮔﻴـﺮد و از برف و باران این ارتفاعات تغذیه می‌کند در ﻓﺼﻮل گرم‌وﺧﺸک و ﻧﻴﺰ در ﺳﺎل‌ﻫﺎی ﻛﻢ‌ﺑﺎران با ﻧﻮﺳﺎﻧﺎت ﺷـﺪﻳﺪ دبی رودخانه و اﻓـﺖ ﺳـﻄﺢ آب مواجه می‌شده است؛ بنابراین برای ﺗﺄﻣﻴﻦ آب ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز این ﺳﺎزه‌ﻫﺎی آبی، به شیوه‌ای خاص آب رودخانه دز را منحرف و ﺿﻤﻦ ﺗﻨﻈﻴﻢ ارﺗﻔﺎع آب در ﺣﺪ ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺑﺮای هدایت و انتقال آن به سمت رودها و ﻛـﻮره‌ی ﻗﻨـﺎت‌ﻫﺎ، ﺳﺮﻋﺖ و ﺟﺮﻳﺎن ﻻزم ﺑﺮای ﻛﺎرﻛﺮد آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ را ﻧﻴﺰ اﻳﺠﺎد می‌ﻛﺮده‌اﻧﺪ.

ﺳﺪﻫﺎی چُوسَلَه‌‌ای (ﺳﺒﺪی)

آﺳﻴﺎﺑﺎن‌ﻫﺎ و ﻣﺎلکان قنات‌ها و ﻛﺸﺎورزان ﺑﺮای اﻓﺰاﻳﺶ ﺷﺪت ﺟﺮﻳﺎن آب، ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﺳﺪﻫﺎی ﻣﻮقت ﺳﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪه از ﺳﺒﺪﻫﺎی ﺑﺰرگ چوبی و ﭘﺮﻛﺮدن آن‌ها از ﺳﻨﮓ و ﻗﺮار دادن در ﻣﺴﻴﺮ ﺟﺮﻳﺎن، آب را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ و ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎ ﻫﺪاﻳﺖ می‌ﻛﺮدﻧﺪ.

ﻧﺤﻮه‌ی انحراف آب ﺑﻪ ﺳﻤﺖ آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﺳﺪ چُوسَلَه‌ای

برای ساخت اﻳﻦ ﺳﺒﺪﻫﺎ که اﺻﻄﻼﺣﺎً چُوسَلَه (Chusala) -در گویش دزفولی، چو (چوب) و سله (سبد)- ﻧﺎﻣﻴﺪه می‌ﺷﺪﻧﺪ، اﺑﺘﺪاء ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺗﻴﺮك چوبی ﺑﻪ ﻗﻄﺮ ﺣﺪود 7 ﺗﺎ 10 سانتی‌ﻣﺘﺮ و به طول تقریبی 1/5 ﺗﺎ 2 ﻣﺘﺮ (ﺗﺮﺟﻴﺤﺎً از ﭼﻮب درﺧﺖ ﻛُﻨﺎر ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﺳﺪر و ﻳﺎ درﺧﺖ ﺑﻴﺪ ﺑﻪ‌دﻟﻴﻞ اﺳﺘﺤﻜﺎم و فراوانی اﻳﻦ درﺧﺖ در منطقه) ﺗﻬﻴﻪ میﻛﺮدﻧﺪ. ﺑﺮای ﺑﺴﺘﻦ تیرکﻫﺎ از ﺗﺮﻛﻪ‌ﻫﺎی ﻧﺮم و ﺗﺎزه‌ی ﺑﻴﺪ ﻛﻪ آن‌ها را ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﺎﺑﻴﺪه و به‌صورت طنابی در می‌آوردﻧﺪ اﺳﺘﻔﺎده می‌کردند. ﺳﭙﺲ اﻳﻦ ﺗﻴﺮکﻫﺎ را با ﻃﻨﺎب‌ﻫﺎی ﺗﺮﻛﻪ‌ای آﻣﺎده ﺷﺪه، از ﺑﺎﻻ و ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻣﺨﺮوط ﺑﻪ‌ﻫﻢ می‌ﺑﺴﺘﻨﺪ، به‌طوری ﻛﻪ ﻗﻄﺮ ﻗﺎﻋﺪه‌ی کوچک‌تر ﺣﺪود 1/5 ﻣﺘﺮ و ﻗﺎﻋﺪه‌ی بزرگ‌تر ﺑﻪ 3/5 -3 ﻣﺘﺮ می‌رﺳﻴﺪ.

blank
ﺷﻜﻞ ﺷﻤﺎﺗﻴﻚ سد ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه از ﭼﻮب ﺑﺮای اﻧﺤﺮاف آب

سپس ﺳﺒﺪﻫﺎ را از ﻗﻠﻮه ﺳﻨﮓ‌ﻫﺎی ﻛﻒ رودﺧﺎﻧﻪ ﭘﺮ ﻛﺮده و در ﻳﻚ ردﻳﻒ از ﻛﻨﺎر ﺳﺎﺣﻞ به سمت میانی رودخانه که آب سرعت زیادی دارد، در مسیری منحنی ﭘﻬﻠﻮی ﻫﻢ میﭼﻴﺪﻧﺪ. ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﻋﻤﻖ رودﺧﺎﻧﻪ و ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺳﺪ ﺑﻪ ارﺗﻔﺎع ﻣﻮردﻧﻈﺮ، ردﻳﻒ‌ﻫﺎی دوم و ﻳﺎ ﺳﻮم از اﻳﻦ ﺳﺒﺪﻫﺎ را روی ردﻳﻒ اولی میﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ.
در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺮﻳﺎن آب ﺑﻪ ﺳﻤﺖ وﺳﻂ رودﺧﺎﻧﻪ ﻳﺎ ﺳﺎﺣﻞ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺪاﻳﺖ می‌ﺷﺪ و فرصتی ﺑﺮای لایروبی و ﭘﺎکﺳﺎزی ﻣﺴﻴﺮ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻓﺮاﻫﻢ می‌شد. ﭘﺲ از آﻣﺎده‌ﺳﺎزی ﻣﺴﻴﺮ و رودها ﻳﺎ آﺑﮕﻴﺮﻫﺎ، ﺟﺮﻳﺎن آب را ﺑﺮﻗﺮار می‌ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ از ﺳﺎﺣﻞ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﭼﻴﺪن ﺳﺒﺪﻫﺎ در آب را ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺗﺮﺗﻴﺐ آﻏﺎز ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺳﺪ ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻮد. در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻏﺎﻟباً اﻳﻦ ﺳﺪﻫﺎ ﺑﻪ شکلی قوسی ﺳﺎﺧﺘﻪ می‌ﺷﺪﻧﺪ.

blank
نمایی از ﺳﺪ چوسله‌ای ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺮای آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ (ﺳﺎل ۱۳۰۸)

در آﺧﺮ ﻛﺎر ﻓﻮاﺻﻞ ﺑﻴﻦ ﺳﺒﺪﻫﺎ را ﺑﺎ ﺳﻨﮓ، ﻗﻠﻮه‌ﺳﻨﮓ و ﺷﺎﺧﻪ و ﺗﻨﻪ درﺧﺘﺎن ﭘﺮ می‌‌کردند و روی ﺳﺒﺪﻫﺎ را ﺑﺎ ﺷﺎخ و ﺑﺮگ و ﻣﻼت می‌ﭘﻮﺷﺎﻧﺪﻧﺪ. با این کار ﻣﻌﺒﺮی ﻧﻴﺰ ﺑﺮای رﻓﺖ‌و‌آﻣﺪ ﻓﺮاﻫﻢ می‌شد.
اﻳﻦ ﺳﺪﻫﺎی موقتی انحرافی دوام چندانی ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺑﺎ وﻗﻮع ﺳﻴﻼب‌ﻫﺎی زمستانی ﺷﺴﺘﻪ ﺷﺪه و از ﺑﻴﻦ می‌رﻓﺘﻨﺪ و ﻣﺠﺪداً در ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻢآبی رودﺧﺎﻧﻪ در ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ می‌ﺷﺪﻧﺪ.
ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ‌ﻛﻪ ﺳﺎﺧﺖ ﺳﺪﻫﺎی ﺳﺒﺪی ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺻﺮف ﻫﺰﻳﻨﻪ، وﻗﺖ و ﻧﻴﺮوی ﻛﺎر ﺑﺴﻴﺎر و ﺳﺎزﻣﺎن‌ﻳﺎﻓﺘـﻪ ﺑـﻮد، ﺑﻪ‌تنهایی از ﻋﻬـﺪه‌ی ﮔﺮوه‌ﻫﺎی ﻛﻮﭼﻚ آﺳﻴﺎب‌داران و ﻳﺎ ﻛﺸﺎورزان ﺑﺮ نمی‌آﻣﺪ؛ بنابراین ﺑﺮای اﻳﻦ کار ﺿـﻤﻦ به‌کارگیری ﻛـﺎرﮔﺮان ﻣﺎﻫﺮ و ﻣﺘﺒﺤﺮ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ، ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ مالی و اﺳﺘﺨﺪام ﻛﺎرﮔﺮان ﺳﺎزﻧﺪه‌ی ﺳﺪ و ﻧﻴﺰ لایروبی ﻣﺴﻴﺮ رودها و آﺑﮕﻴﺮ ﻗﻨﺎت ﺑﺮ ﻋﻬﺪه‌ی ﻣﺎلکان ﻗﻨـﺎت‌ها ﻗـﺮار داﺷﺖ و ﺗﻬﻴﻪ و ﺣﻤﻞ ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻮاد ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز (ﭼﻮب، ﺗﺮﻛﻪ و ﺳﻨﮓ) وﻇﻴﻔﻪ ﻛﺸﺎورزان و ﺑﻬﺮه‌ﺑﺮداران ﻗﻨﺎت و رود ﻣﺤﺴﻮب ﻣـی‌ﺷﺪ. ﻣالکان و ﺑﻬﺮه‌ﺑﺮداران آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎ نیز برای ﺗـﺄﻣﻴﻦ ﻣﻨـﺎﺑﻊ مالی ﺑـﺮای ﺗﻬﻴـﻪ ﻣﺼـﺎﻟﺢ و اﺳﺘﺨﺪام ﻛﺎرﮔﺮان و ﺳﺪﺳﺎزان به‌صورت گروهی و مشارکتی ﻋﻤﻞ می‌ﻛﺮدﻧﺪ.
ﺑﺎ آﻏﺎز ﺑﻬﺮه‌ﺑﺮداری از ﻃﺮح آﺑﻴﺎری دز (ﺳﺪ و ﺷﺒﻜﻪ آﺑﻴﺎری) و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ورود ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژی و اﻳﺠﺎد ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪ‌ﻫﺎی آرد در اواﺳﻂ دهه‌ی 40، ﻗﻨﺎت‌ﻫﺎ و آﺳﻴﺎب‌ﻫﺎی رودﺧﺎﻧﻪ‌ای ﺑﻪ‌ﺗﺪرﻳﺞ کارایی ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻧﺪ و رو ﺑﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﻧﻬﺎدﻧﺪ. در پی زوال اﻳﻦ ﺳﺎزه‌ﻫﺎی ﻛﻬﻦ، ﻣﺸﺎﻏﻞ واﺑﺴﺘﻪ و ﺷﻴﻮه‌ﻫﺎی ﺧﺎص ﺑﻬﺮه‌ﺑﺮداری و کارکردهایی ﭼﻮن ﺳﺪﻫﺎی چوﺳﻠﻪ‌ای هم ﻣﻨﺴﻮخ و ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪﻧﺪ.

منبع

تصاویر از منبع بالا برداشته شده است.