بندسار

بندسار سازه‌ای است که برای مهار و استحصال سیلاب‌ها و رواناب‌ها ساخته می‌شود و احداث آن با هدف کشاورزی در خراسان رضوی و جنوبی رواج دارد. بندسار زنجیره‌ای از خاکریزهای کوتاه است که پشت سرهم و در امتداد خطوط تراز زمین به‌نحوی ساخته می‌شود که رواناب‌های حاصل از بارندگی را درون خود مهار کند. رواناب به‌تدریج درون زمینِ محصور در بندسار نفوذ کرده و باعث افزایش رطوبت خاک می‌شود و متناسب با فصل بارش و ذخیره رطوبتی ایجاد شده، زمین برای کشت انواع محصولات کشاورزی استفاده می‌شود.

نمای یک بندسار در زمان آبگیری (راست) و بعد از نفوذ آب به داخل زمین و رسوب‌گذاری (چپ)

بهره‌برداری از سـيلاب بـرای كشـاورزی به‌طـور سـنتی در اكثر مناطق خشـک و نيمه‌خشـک ايـران رواج دارد. اسـتفاده از سـيلاب‌های بهـاری و زمسـتانی برای آبيـاری و يا ذخيـره رطوبـت و آبشـويی اراضـی بـه‌همـراه سـاير منابع آب در اكثـر نقـاط ايـران متداول اسـت. در بندسـارهای خراسـان، خوشـاب‌‌ها و دربندهای بلوچسـتان، دگارهـای چابهـار و دشـتياری و تیربندهـای هرمـزگان، توليـد محصـولات كشـاورزی فقط به آبياری سـيلابی متکی اسـت.

بندسـار كرتی اسـت كه با بنای خاكريز روی خطوط تراز در دشـت‌های اطراف خشـكه‌رودها، يا با بستن مسير آبراهه‌ها در مناطق تپه‌ماهوری ايجاد و سـيلاب يا رواناب دامنه‌ها و اراضی مشرف به داخل آن‌ها هدايت و نگه‌داری می‌شود تا به‌تدريج در خاک نفوذ كند. در اين روش از هدررفتن جريان‌های موقتی به داخل كويرها و گودی‌های داخلی جلوگيری می‌شود. به‌علاوه با انباشت رسوبات پرارزش و ريزدانه، خاک حاصل‌خيز و مناسبی برای کشاورزی به‌دست می‌آید.

نحوۀ قرارگیری خاکریزهای بندسار و آبگیری از مسیل

مسـاحت يک بندسـار ممكن اسـت از ۱۰۰ مترمربع تا ۲۵ هكتار باشـد. در اراضی كم‌شـيب بندسارها وسيع‌تر و در مناطق پرشـيب‌كوچک‌تـر هسـتند. ارتفاع ديـواره بندسـارها از حداقل ۵۰ سـانتی‌متر تـا حداكثر ۳۵۰ سـانتی‌متر اسـت.
احداث بندسـار بیشـتر در اسـتان خراسان جنوبی و رضوی مرسـوم اسـت. در سبزوار، گناباد، قائن و بيرجند بيشـترين تراكم بندسار وجود دارد. در اسفراين، نيشابور، تربت حيدريـه و فردوس بندسـارها پراكنش متوسـط دارند و در مشـهد، سـرخس، كاشـمر، طبس و نهبندان، بندسـارها تراكم كمـی دارنـد.

blank
نقشـه تراکم بندسارها به تفكيک شهرسـتان‌ها

هـدف اصلـی از احـداث بندسـار، حفاظـت دو منبـع مهـم حياتـی آب و خـاک بـرای توليد محصولات كشـاورزی اسـت زيـرا از يك طرف خاک شسـته شـده ازكوهستان‌ها، بستر رشـد گياه و عناصر غذايی مورد نياز آن‌هـا را فراهـم می‌کند و از طـرف ديگـر آب حاصل از سـيلاب، ذخيره رطوبتـی قابـل اسـتفاده گياهان را تأميـن می‌کند.

مطالعات قدمت استفاده از بندسارها را در شمال شرقی ایران به زمان‌های خیلی دور و هم‌زمان با شروع استفاده از قنات (۳۰۰۰ سال پیش) می‌دانند. با این همه اطلاع دقيقی از زمان سـاخت بندسارهای کنونی وجود ندارند البته در چند مورد به احداث آن در ۱۵۰ تا ۲۰۰ سـال قبل اشـاره شـده است. با اين همه گاهـی بندسـارهای جديد با عمر حدود چند سـال و بندسـارهای با عمر ۳۰ تا ۵۰ سـال وكم‌تر نيز مشاهده می‌شود كه كشـاورزان فعلی و يا پدران آن‌ها این بندسارها را سـاخته‌‌اند.

وجود سابقه عبور سیل و کم و کیف آن در تعیین محل ایجاد بندسار و تعداد خاکریزهای آن بسیار اهمیت دارد و انتخاب این محل مناسب و چگونگی اجرای آن به کمک افراد خبره و باتجربه انجام می‌گیرد. بعد از مشخص کردن محل خاکریزها و بالا آوردن آن‌ها تا ارتفاع دلخواه و همچنین در مواردی بعد از ترمیم خرابی‌های سال گذشته و مسدود کردن لانه حیوانات حفار، زمان آبگیری و ورود آب سیلاب به داخل بندها فرا می‌رسد و بنددار با توجه به مقدار سیلاب و همچنین آماده بودن بند برای سیلاب‌گیری اقدام به انحراف سیلاب در بند می‌کند و از طریق پی‌گوشه‌ها آب اضافی بندها را به بندهای پایین‌دست انتقال می‌دهد.

blank
نحوه‌ی ایجاد خاکریز

بعد از اینکه زمین برای بهره‌برداری آماده شد بنددار هم متناسب با همین سطح آبگیری شده اقدام به کشت محصولات مورد نظر می‌‌کند و با توجه به زمان هر سیلاب، برنامه خاصی برای کشت همان زمان دارد، یعنی اگر سیلاب از اول مهر تا اول زمستان به وقوع بپیوندد کشت بعد از سیلاب، گندم و جو خواهد بود و اگر سیلاب در زمستان جریان پیدا کند آن را علاوه‌بر آبیاری تکمیلی محصول کاشته شده قبلی (گندم و جو) برای کشت زیره سبز در نظر می‌گیرند. سیلاب اواخر زمستان هم برای کشت نخود اختصاص می‌یابد. بارش‌های بهاری نیز برای آبیاری تکمیلی گندم و جو و نیز کشت خربزه و هندوانه به مصرف می‌رسد. البته اگر محصول کاشته شده دچار کم‌آبی شده باشد، به‌صورت سبز جمع‌آوری شده و در زمستان به مصرف خوراک دام می‌رسد.

blank
کشت زیره‌ی سبز و هندوانه در بندسار

ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی بندسار

از نظر اهمیت و جایگاه بندسار در بین مردم همین بس که سند این زمین‌ها به‌عنوان مهریه ازدواج زن و شوهر قرار داده می‌شود و تولید در این سامانه غیر از هزینه‌های احداث اولیه هزینه چندانی ندارد و درآمد آن با کشاورزی آبی قابل رقابت و حتی می‌تواند به مراتب بیشتر باشد.

بهـره‌وری از سـيلاب در بيشـتر مناطـق خراسـان، طبـق قانـون بالادسـت انجـام می‌گيـرد. مطابـق ايـن قانـون حق اسـتفاده از سـيلاب هميشـه بـا مالکان اراضی بالادسـت اسـت و هنگامــی زمين‌هـای پايين‌دسـت می‌تواننـد آبيـاری شونــد كـه سـيلاب، مـازاد بـر نيـاز بنــدسارهای بالادسـت باشـد.

برای آشنایی بیشتر در لینک زیر می‌توانید فیلم کوتاهی در مورد بندسار ببینید.

لینک مشاهده فیلم