کیک بزرگِ آسمان!

همگی تجربه‌ی دیدن ماه زرد‌رنگ بزرگ را در آسمان داریم. این پدیده را وقتی می‌بینیم که ماه کامل است و نزدیک به افق قرار دارد. وقتی ماه در طول شب به‌تدریج بالاتر می‌آید به نظر می‌رسد هم کوچک می‌شود و هم رنگش تغییر می‌کند. در بعضی شب‌ها این ماه بزرگ به رنگ نارنجی متمایل به قرمز هم دیده می‌شود.

برای اینکه ببینیم چه می‌شود که این‌ تغییرها را در اندازه‌ی ماه می‌بینیم می‌توانیم تجربه‌ای بکنیم. یک لوله‌ی کاغذی درست کنید یا از لوله‌‌های مقوایی وسط دستمال‌های توالت استفاده کنید. حالا در شبی که ماه کامل است و بزرگ در نزدیکی افق دیده می‌شود، روبه‌روی آن بایستید و یک چشم خود را ببندید و با چشم دیگر از درون لوله به ماه نگاه کنید؟ چه می‌بینید؟ حالا چشمی که لوله جلوی آن است را ببندید و چشم دیگرتان را باز کنید و با آن به ماه نگاه کنید. حالا چه می‌بینید؟ اندازه‌ی ماه چه تغییری می‌کند؟ وقتی از درون لوله به ماه نگاه می‌‌کنید و به جز ماه چیز دیگری نمی‌بینید، ماه را کوچکتر و به اندازه‌ی همیشگی خود می‌بینید. در حالی که وقتی با چشم دیگرتان ماه را با محیط اطرافش می‌بینید ماه بزرگ دیده می‌شود. به نظر می‌رسد وقتی ماه کامل و در نزدیکی افق است واقعا بزرگ نمی‌شود و تنها به نظر ما اینطور می‌رسد. چطور این اتفاق می‌افتد؟

توهم یا واقعیت؟

تصویرهای زیر را نگاه کنید. اندازه‌ی دایره‌‌های سبز‌رنگ را در مرکز دو تصویر با هم مقایسه کنید. به چشم ما دایره‌ی سمت چپ بزرگ‌تر از دایره‌ی سمت راست به نظر می‌رسد. حال با خط‌کش قطر این دو دایره‌ی سبزرنگ را اندازه بگیرید. چه می‌بینید؟ این دو دایره هم‌اندازه‌اند! سیستم بینایی ما خطا می‌کند و دایره‌ی سمت چپ را بزرگ‌تر می‌بیند. انگار با دایره‌های کناری مقایسه می‌کند و اندازه را بزرگ‌تر می‌بیند. مثال‌های مختلفی برای انواع خطاهای بینایی ما در تعیین فاصله و اندازه‌ی اجسام مختلف وجود دارد. یکی دیگر از خطاهای دید ما خطای تخمین فاصله‌ی ماه از زمین است.

وقتی ماه در نزدیک افق است در کنارش درختها یا ساختمان یا تیرهای چراغ‌برق یا کوه‌ها را می‌بینیم. سیستم بینایی ما در مقایسه با این اجسام که نزدیک‌اند ماه را نزدیکتر به ما تصور می‌کند و آن را بزرگ‌تر می‌بیند. وقتی ساعاتی از شب می‌گذرد و ماه را در بالای سرتان می‌بینید، ماه دیگر در میانه‌ی آسمان است و شیء دیگری در اطرافش وجود ندارد و این بار آن را دورتر تصور می‌‌کنیم و کوچک‌تر می‌بینیم. روان‌شناسان و متخصصان علم عصب‌شناسی دلایل مختلفی را برای توجیه این پدیده پیشنهاد می‌کنند که همگی به کارکرد مغز و بینایی مرتبط‌اند. جالب است بدانید که این پدیده از قدیم مورد توجه بشر بوده است و اِبن‌هِیثم دانشمندِ نورشناس و سرشناس اهل بصره که در حدود هزار سال پیش می‌زیسته است نیز این پدیده را آزمایش کرده و متوجه غیرواقعی بودن آن شده است.

ماه زرد یا ماه سفید؟

اما چرا ماه در نزدیک افق زرد یا نارنجی دیده می‌شود؟ نور ماه نیز مانند نور خورشید از رنگ‌های مختلفی تشکیل شده است و ما ترکیب آن را سفید می‌بینیم. وقتی ماه در نزدیکی افق دیده می‌شود نوری که از طرف ماه به ما می‌رسد در مقایسه با زمانی که در بالای سر ماست مسیر طولانی‌تری را در جو طی می‌کند تا به چشم ما برسد. هر چه نور مسیر طولانی‌تری را در جو طی کند رنگ آبی آن بیشتر پراکنده می‌شود و رنگ‌های نارنجی و قرمز و زرد باقی می‌مانند (درباره‌ی پراکندگی نور در آسمان اینجا بیشتر بخوانید). در نتیجه‌ی این اتفاق ما ماه را در افق زرد یا نارنجی می‌بینیم. وقتی هوا آلوده است ذرات بزرگ غبار در هوا بیشترند و رنگ آبی بیشتر پراکنده می‌شود و ماه را قرمزتر می‌بینیم. اما وقتی ماه به بالای سر ما می‌رسد نور ماه مسیر کوتاه‌تری را در جو طی می‌کند تا به چشمان ما برسد و سفید‌تر دیده می‌شود.

«اَبَرماه» چیست؟

شاید گاهی در اخبار شنیده باشید که امشب پدیده‌ی «اَبَرماه» (Supermoon) رخ می‌دهد و ماه را پرنورتر و بزرگ‌تر در آسمان خواهید دید! واقعیت این است که شما تغییر خاصی در آسمان نخواهید دید و این خبر فقط برای علاقه‌مندان به نجوم و کسانی جذاب است که ابزار دقیق اندازه‌گیری دارند. داستان چیست؟ هر بار گردش ماه به دور زمین تقریباً ۲۹ روز طول می‌کشد. مسیر گردش ماه به دور زمین دایره‌ای‌شکل نیست و بیضی‌شکل است. به همین دلیل ماه گاهی در مسیر خود به زمین نزدیک‌تر‌ و گاه دورتر از آن می‌شود. این تغییر فاصله نیز باعث می‌شود که گاه ماه را بزرگتر از اندازه‌ی معمول و گاه کوچک‌تر ببینیم. وقتی ماه به نزدیک‌ترین فاصله از زمین برسد و همزمان در حالت ماه کامل باشد می‌گویند اَبَرماه رخ داده است. اما این تغییر در اندازه‌ی ظاهری ماه در آسمان خیلی کوچک است و با چشم قابل تشخیص نیست. تشخیص تغییرات آن به دوربین نجومی و اندازه‌گیری قطر ماه کامل در ماه‌های مختلف و مقایسه‌ی آنها با هم نیاز دارد. این پدیده متفاوت است با پدیده‌ای که موقع ماه کامل در افق می‌بینیم و در این مقاله شرح آن آمد. شاید برای علاقه‌مندان به نجوم جالب باشد که بدانند در ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ پدیده‌ی اَبَرماه خواهیم داشت.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگو شرکت کنید؟
نظری بدهید!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل(ایمیل شما محفوظ است) شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهار × 1 =